• facebook
  • whatsapp
  • telegram

ఆమ్లాలు - క్షారాలు

* కొన్ని పదార్థాలు ఇతర పదార్థాలతో కలిసినప్పుడు వాటి రంగులో మార్పును సూచిస్తాయి. అలాంటి పదార్థాలను సూచికలు అంటారు.
* పసుపు పూసిన కాగితం ఒక సహజ సూచిక. మందారపూలు, మామిడి ఆకులు, బీట్‌రూట్, గన్నేరుపూల రసాల నుంచి కూడా సహజ సూచికలను తయారు చేయవచ్చు.
* లిట్మస్ అనేది లైకేన్ అనే థాలోఫైటా వర్గానికి చెందిన మొక్క నుంచి సేకరించిన రంజనం. తటస్థ ద్రావణంలో లిట్మస్ రంగు ముదురు ఊదారంగు (Purple).
* హైడ్రాంజియా, పిట్యూనియా, జిరేనియా లాంటి మొక్కల రంగుపూల ఆకర్షక పత్రాలను కూడా సూచికలుగా ఉపయోగిస్తారు.

 

ఆమ్లాలు:
* నీలి లిట్మస్‌ను ఎరుపురంగులోకి మార్చే పదార్థాలను ఆమ్లాలు అని అంటారు.
* ఇవి రుచికి పుల్లగా ఉంటాయి.
* జంతువులు, మొక్కల్లో ఉండే ఆమ్లాలను సహజ ఆమ్లాలు అని అంటారు.
* చీమ కుట్టినప్పుడు మంటగా అనిపిస్తుంది. కారణం అది విడుదల చేసే ఫార్మిక్ ఆమ్లం.

* ఆమ్లాలు మిథైల్ ఆరెంజ్ సూచిక/మందార పూల రసాన్ని ఎరుపు రంగులోకి మారుస్తాయి.
* ఫినాఫ్తలిన్ ఆమ్లాలతో రంగులేకుండా ఉంటుంది.

 

* సహజ ఆమ్లాలతోపాటు కొన్ని రసాయన ఆమ్లాలు ఉన్నాయి.
అవి: సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం
         హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం
         నత్రికామ్లం
* లాలాజలం, దోసకాయ, శీతల పానియాలు లాంటివి ఆమ్లాలను కలిగి ఉంటాయి.
* రాగి పాత్రలో ఆహార పదార్థాలను ఎక్కువకాలం నిల్వ ఉంచినప్పుడు పాత్ర లోపల నీలి ఆకుపచ్చ పొరలు ఏర్పడతాయి. నిల్వ ఉంచిన పదార్థాల్లోని ఆమ్లం రాగితో చర్య జరిపి నీలి ఆకుపచ్చ పొరలను ఏర్పరుస్తుంది.
* దీన్ని నివారించడానికి తగరపు పూత పూస్తారు.
* పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే వ్యర్థ పదార్థాలైన CO2, SO2, NO2 లాంటివి వాతావరణంలోని తేమతో చర్య జరిపి ఆమ్లాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఇవి వర్షపు నీటితో కలిసి ఆమ్ల వర్షాలుగా పడతాయి.
* ఆమ్ల వర్షాల వల్ల తాజ్ మహల్ లాంటి కట్టడాలకు హాని కలుగుతుంది.

 

పచ్చళ్ల తయారీలో - ఎసిటిక్ ఆమ్లం

పులిహోర తయారీలో -  సిట్రిక్ ఆమ్లం

శీతల పానీయాల తయారీలో -  కార్బొనిక్ ఆమ్లం

సిరా మరకలను తొలగించడానికి -  ఆగ్జాలిక్ ఆమ్లం

ఎరువుల తయారీ, బ్యాటరీలలో - సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం

మందులు, రంగుల తయారీలో - హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం

పేలుడు పదార్థాల తయారీలో - నత్రికామ్లాలను ఉపయోగిస్తారు.

* కొన్ని సూచికలు ఆమ్ల, క్షార యానకాల్లో వేర్వేరు వాసనలను ప్రదర్శిస్తాయి. వీటిని సువాసన సూచికలు అంటారు.
ఉదా: ఉల్లిపాయలు, వెనీలా సుగంధ ద్రవ్యం, లవంగనూనె.
* ఆమ్లాలు లోహాలతో చర్య జరిపి హైడ్రోజన్ వాయువును విడుదల చేస్తాయి.

       2 HCl + Zn    ZnCl2 + H2 
* ఆమ్లాలు కార్బొనేట్లు, బైకార్బొనేట్లతో చర్య జరిపి CO2, లవణాలను ఏర్పరుస్తాయి.

       Na2CO3 + 2 HCl   2 NaCl + H2O + CO2 
       NaHCO3 + HCl   NaCl + H2O + CO2 
* ఆమ్లాలు లోహ ఆక్సైడ్‌లతో చర్య జరిపి లవణం, నీటిని ఏర్పరుస్తాయి.
       Na2O + 2 HCl
  2 NaCl + H2O
* విలీన ఆమ్లం తయారు చేసేటప్పుడు నీటికి నెమ్మదిగా ఆమ్లాన్ని కలపాలి.

క్షారాలు:
* ఎరుపు లిట్మస్‌ను నీలి లిట్మస్‌గా మార్చే, మృదు స్పర్శ కలిగిన పదార్థాలను క్షారాలు అని అంటారు.
* జారుడు స్వభావం ఉన్న పదార్థాలకు క్షార స్వభావం ఉంటుంది.

ఉదా: సబ్బు నీరు                               -       కాల్షియం హైడ్రాక్సైడ్
        సబ్బు                                      -        సోడియం/ పొటాషియం హైడ్రాక్సైడ్
        గాజును శుభ్రపరిచే ద్రవాలు       -        అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్
        మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నీషియా           -        మెగ్నిషియం హైడ్రాక్సైడ్
* హైడ్రాక్సైడ్‌లకు క్షార స్వభావం ఉంటుంది.
* క్షార ద్రావణం మిథైల్ ఆరెంజ్ సూచికను పసుపురంగులోకి మారుస్తుంది.
* ఫినాఫ్తలిన్‌తో క్షార ద్రావణం ఊదారంగులోకి మారుతుంది. (గులాబి రంగు) బట్టల సోడా, తినేసోడా, కాస్టిక్ సోడా లాంటివి క్షారాలు.
* ఆమ్ల ద్రావణం కంటే ఎక్కువ పరిమాణంలో క్షార ద్రావణం కలిపినప్పుడు ఆ ద్రావణం క్షార ధర్మాన్ని పొందుతుంది.

 

క్షారాల ఉపయోగాలు:

గ్రీజు మరకలను తొలగించడానికి    -        అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్
సబ్బుల తయారీలో    -    సోడియం/ పొటాషియం హైడ్రాక్సైడ్
బ్లీచింగ్ పౌడరు తయారీలో    -    కాల్షియం హైడ్రాక్సైడ్
అగ్నిమాపక పదార్థాల తయారీలో    -    అల్యూమినియం హైడ్రాక్సైడ్
* లోహ, అలోహ ఆక్సైడ్‌లతో క్షారాలు చర్యజరిపి లవణాలను ఇస్తాయి.
       Ca(OH)2 + CO2  
 CaCO3 + H2O
* లోహ ఆక్సైడ్‌లు క్షార స్వభావాన్ని, అలోహ ఆక్సైడ్‌లు ఆమ్ల స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

లవణాలు:
* ఆమ్లాలు, క్షారాలు చర్య జరిపి లవణాలను ఏర్పరుస్తాయి.
      HCl + NaOH  
 NaCl + H2O
* లవణాల ఉత్పత్తి ఆమ్ల, క్షారాల కలయిక నిష్పత్తిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
* తటస్థ ద్రావణాలు (చక్కెర, స్టార్చ్ ద్రావణాలు) లవణ ద్రావణాలు కావు.
* నీలి లిట్మస్‌ను ఎరుపు లిట్మస్‌గా మార్చేవి - ఆమ్ల లవణాలు.

 

* ఎరుపు లిట్మస్‌ను నీలి లిట్మస్‌గా మార్చేవి - క్షార లవణాలు.
ఆహారం నిల్వ ఉంచడానికి - సాధారణ ఉప్పు
దుస్తులు ఉతకడానికి - బట్టలసోడా
శీతల పానియాలు, కేక్ తయారీకి - వంటసోడా ఉపయోగిస్తారు.
* ఆమ్ల, క్షారాల తటస్థీకరణ చర్య వల్ల లవణాలు ఏర్పడతాయి.
* లవణాలు విద్యుత్ పరంగా తటస్థంగా ఉంటాయి.
* NaCl అతి సామాన్య లవణం. దీన్ని సామాన్య ఉప్పు/ ఉప్పు అని అంటారు.
* ఆహార పదార్థాల రుచిని పెంచడానికి NaClను ఉపయోగిస్తారు.
* ఘన NaClను రాతి ఉప్పు అని కూడా అంటారు. దీన్ని గనుల నుంచి తీస్తారు.
* నిత్య జీవితంలో ఉపయోగించే NaOH, బేకింగ్ సోడా, బట్టల సోడా, బ్లీచింగ్ పౌడర్ వాటి తయారీకి NaClను ఉపయోగిస్తారు.
* సాధారణ ఉప్పు నుంచి NaOH తయారు చేసే ప్రక్రియను క్లోరో ఆల్కలీ ప్రక్రియ అని అంటారు.
     2 NaCl + 2 H2O
  2 NaOH + Cl2 + H2

 

విరంజన చూర్ణం (లేదా) బ్లీచింగ్ పౌడర్:
* తేమలేని కాల్షియం హైడ్రాక్సైడ్ (Slaked lime) Ca(OH)2పై క్లోరిన్ వాయువును పంపడం ద్వారా బ్లీచింగ్ పౌడరును తయారు చేస్తారు. దీన్ని CaOCl2 తో సూచిస్తారు.
     Ca(OH)2 + Cl2  
 CaOCl2 + H2O

ఉపయోగాలు:
i) వస్త్ర పరిశ్రమలో కాటన్, నారలను; కాగితం పరిశ్రమలో కలప గుజ్జును; ఉతికిన దుస్తులను విరంజనం చేయడానికి...
ii) రసాయన పరిశ్రమలో ఆక్సీకరణిగా...
iii) తాగే నీటిలో క్రిములను సంహరించడానికి క్రిమిసంహారిణిగా...
iv) క్లోరోఫాం తయారీలో కారకంగా బ్లీచింగ్ పౌడర్‌ను ఉపయోగిస్తారు.
సోడియం బై కార్బొనేట్: (NaHCO3)
* దీన్ని 'బేకింగ్ సోడా'/వంట సోడా/తినే సోడా అని అంటారు.
     NaCl + H2O + CO2 + NH3  
 NH4Cl + NaHCO3
* వంటసోడా ఒక క్షయం చెందని బలహీన క్షారం.
* ఆహారాన్ని ఉడికించేటప్పుడు దీన్ని వాడతారు.

 

ఉపయోగాలు:
* బేకింగ్ సోడాను, టార్టారిక్ ఆమ్లం లాంటి బలహీన ఆమ్లంతో కలపగా ఏర్పడిన మిశ్రమాన్ని బేకింగ్ పౌడర్ అంటారు.
* బేకింగ్ సోడాను వేడిచేసినప్పుడు ఏర్పడే CO2 కేక్ (లేదా) రొట్టె వ్యాకోచించడమే కాకుండా మెత్తగా స్పాంజిలా మారుస్తుంది.
* యాంటాసిడ్‌లో ఒక ముఖ్య అనుఘటకంగా...
* అగ్నిమాపక యంత్రాల్లో సోడా ఆమ్లంగా...
* బలహీనమైన యాంటిసెప్టిక్‌గా బేకింగ్ సోడాను ఉపయోగిస్తారు.

 

వాషింగ్ సోడా (Na2CO3)
* దీన్ని సోడియం బైకార్బొనేట్ (బేకింగ్ సోడా)ను పునఃస్ఫటికీకరణ చేయడం ద్వారా సంగ్రహిస్తారు. ఇది కూడా క్షార స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
       Na2CO3 + 10 H2O  
 Na2CO3.10 H2O
ఉపయోగాలు:
i) గాజు, సబ్బు, కాగితం పరిశ్రమల్లో...
ii) బోరాక్స్ లాంటి సోడియం సమ్మేళనాల తయారీకి...

iii) గృహ అవసరాల్లో వస్తువులను శుభ్రపరచడానికి...
iv) నీటి శాశ్వత కాఠిన్యతను తొలగించడానికి...

* ఆర్ధ్ర కాపర్ సల్ఫేట్ (CuSO4.5H2O) జిప్సం (CaSO4.2H2O) లాంటి పదార్థాల నుంచి నీటిని తొలగించే ప్రక్రియను స్ఫటికీకరణం అంటారు.
ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్: (CaSO4 .  1/2
 H2O)
* జిప్సం (CaSO4.2H2O)ను 373 K ఉష్ణోగ్రతకు నెమ్మదిగా, అతిజాగ్రత్తగా వేడిచేస్తే కాల్షియం సల్ఫేట్ హెమీహైడ్రైడ్ ఏర్పడుతుంది. దీన్నే 'ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్' (CaSO4 .
1/2 H2O) అంటారు.
* ఇది తెల్లగా ఉండే చూర్ణ పదార్థం.
* విరిగిన ఎముకలను తిరిగి సక్రమంగా అతికించడానికి దీన్ని ఉపయోగిస్తారు.
* సార్వత్రిక ఆమ్ల-క్షార సూచికను ఉపయోగించి బలమైన, బలహీన ఆమ్లక్షారాలను గుర్తిస్తారు.

pH స్కేలు:
* ద్రావణంలోని హైడ్రోజన్ అయాన్ గాఢతను లెక్కించడానికి వాడే స్కేలును pH స్కేలు అంటారు.
* pHలో p అనే అక్షరం 'పొటెన్జ్' అనే జర్మన్ పదాన్ని సూచిస్తుంది. జర్మన్ భాషలో పొటెన్జ్ అంటే సామర్థ్యం అని అర్థం.

* pH విలువ దాని ఆమ్ల, క్షార స్వభావాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగించే సంఖ్య మాత్రమే.


           
* తటస్థ ద్రావణం pH = 7
* pH = 7 స్కేలుపై 7 కంటే తక్కువ విలువ ఉండే ద్రావణాలు 'ఆమ్ల ద్రావణాలు'.
* 7 కంటే ఎక్కువ అంటే 7 - 14 వరకు పెరుగుతుంటే H3O+ అయాన్‌ల గాఢత తగ్గుతుంది, OH- అయాన్‌ల గాఢత పెరుగుతుంది.
* pH విలువ 7 కంటే ఎక్కువగా ఉండే ద్రావణాలు 'క్షార ద్రావణాలు'.
* ఒక ఆమ్లం లేదా క్షారం యొక్క బలం ద్రావణం రూపంలో ఉన్నప్పుడు వాటిలో H3O+ లేదా OH- అయానుల గాఢత మీద ఆధారపడుతుంది.
* pH విలువను ప్రవేశ పెట్టిన శాస్త్రవేత్త: సోరెన్‌సన్
* pH స్కేలు విలువ 0 - 14 వరకు ఉంటుంది.

* నీటి అయానిక లబ్ధం = [H+] [OH-]
                                  = 10-14 (గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద)
                                  = 10-14 మోల్‌లు
* వర్షపు నీటి pH విలువ 5.6 కంటే తక్కువైతే దాన్ని ఆమ్లవర్షం అంటారు.
* pH విలువ 5.5 కంటే తక్కువైనప్పుడు దంతక్షయం ప్రారంభమవుతుంది. నోటిలోని బ్యాక్టీరియాలు దంతాల మధ్య చిక్కుకుని ఉన్న చక్కెర లాంటి ఆహార కణాలను వియోగం చెందించి ఆమ్లాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
* జీర్ణక్రియలో మన జీర్ణాశయం HClను విడుదల చేస్తుంది. ఇది మనం తిన్న ఆహారం జీర్ణమవడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
* అజీర్తి సందర్భంలో మన జీర్ణాశయం అధిక పరిమాణంలో ఆమ్లాలను ఉత్పత్తి చేయడం ద్వారా కడుపులో మంట, అసహనం కలుగుతాయి.
* దీని నుంచి విముక్తి పొందడానికి యాంటాసిడ్‌లు ఉపయోగిస్తారు.
* సాధారణంగా యాంటాసిడ్‌గా మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నిషియా Mg(OH)2 ను ఉపయోగిస్తారు.
* మొక్కలు ఆరోగ్యవంతంగా పెరగడానికి నిర్దిష్ట పరిమితిలో pH అవసరం.
* తేలుకుట్టినప్పుడు తీవ్రమైన నొప్పి, దురద కలుగుతాయి. దీనిపై బేకింగ్ సోడా పూయడం వల్ల ఉపశమనం కలుగుతుంది.

* ఆకులపై ముండ్లు ఉండే దూలగొండి మొక్క గుచ్చుకున్నపుడు మిథనోయిక్ ఆమ్లాన్ని శరీరంలోకి పంపడం వల్ల తీవ్రమంట, దురద కలుగుతుంది. ఇలాంటి సందర్భాల్లో దుష్టిపాకు (dock plant) ఆకులతో కుట్టిన ప్రదేశంలో రుద్దితే ఉపశమనం కలుగుతుంది.

Posted Date : 04-03-2021

గమనిక : ప్రతిభ.ఈనాడు.నెట్లో వచ్చే ప్రకటనలు అనేక దేశాల నుండి, వ్యాపారస్తులు లేదా వ్యక్తుల నుండి వివిధ పద్ధతులలో సేకరించబడతాయి. ఆయా ప్రకటనకర్తల ఉత్పత్తులు లేదా సేవల గురించి ఈనాడు యాజమాన్యానికీ, ఉద్యోగస్తులకూ ఎటువంటి అవగాహనా ఉండదు. కొన్ని ప్రకటనలు పాఠకుల అభిరుచిననుసరించి కృత్రిమ మేధస్సు సాంకేతికతతో పంపబడతాయి. ఏ ప్రకటనని అయినా పాఠకులు తగినంత జాగ్రత్త వహించి, ఉత్పత్తులు లేదా సేవల గురించి తగిన విచారణ చేసి, తగిన జాగ్రత్తలు తీసుకొని కొనుగోలు చేయాలి. ఉత్పత్తులు / సేవలపై ఈనాడు యాజమాన్యానికి ఎటువంటి నియంత్రణ ఉండదు. కనుక ఉత్పత్తులు లేదా సేవల నాణ్యత లేదా లోపాల విషయంలో ఈనాడు యాజమాన్యం ఎటువంటి బాధ్యత వహించదు. ఈ విషయంలో ఎటువంటి ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలకీ తావు లేదు. ఫిర్యాదులు తీసుకోబడవు.

 

పేపర్ - II

పాత ప్రశ్నప‌త్రాలు

 

విద్యా ఉద్యోగ సమాచారం

 

నమూనా ప్రశ్నపత్రాలు

 

లేటెస్ట్ నోటిఫికేష‌న్స్‌