• facebook
  • whatsapp
  • telegram

క్షారమృత్తిక లోహాలు

* బెరీలియం (Be), మెగ్నీషియం (Mg), కాల్షియం (Ca), స్ట్రాన్షియం (Sr), బేరియం (Ba), రేడియం (Ra) మూలకాలను IIA గ్రూపు మూలకాలు అంటారు. వీటికి క్షారమృత్తిక లోహాలనే పేరూ ఉంది.
*  వీటిలో రేడియం (Ra) రేడియోధార్మిక మూలకం. ఇది అరుదుగా లభిస్తుంది.
*  IIA గ్రూపు మూలకాల సాధారణ బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం .

 

క్షారమృత్తిక లోహాల ముఖ్య ఖనిజాలు:
 

బెరిల్ - [Be3Al2(SiO3)6
డోలమైట్ - [CaCO3. MgCO3]
కార్నలైట్ - [MgCl2.KCl.6H2O]
బెరైట్ - BaSO4
మాగ్నసైట్ - MgCO3
ఎప్సం లవణం - MgSO4.7H2O
జిప్సం - CaSO4.2H2O

* మెగ్నీషియం, కాల్షియం మూలకాలు వాటి కార్బొనేట్లు, సల్ఫేట్ల రూపంలో ప్రకృతిలో విరివిగా లభిస్తాయి.
 

ధర్మాలు: బెరీలియం మిగిలిన క్షారమృత్తిక లోహాల కంటే భిన్నంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
* బెరీలియానికి ఉండే అధిక ధ్రువణ సామర్థ్యం వల్ల అది కోవలెంట్ సమ్మేళనాలను ఎక్కువగా ఏర్పరుస్తుంది.
* Be ద్వంద్వ స్వభావం ఉన్న లోహం. BeSO4 నీటిలో కరుగుతుంది. కానీ, మిగిలిన IIA గ్రూపు మూలకాల సల్ఫేట్లు నీటిలో కరగవు.
* Be, దాని లవణాలు జ్వాల పరీక్షను ఇవ్వవు. మిగిలినవి వాటి స్వాభావిక జ్వాల రంగునిస్తాయి.
* Be సంశ్లిష్ట సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తుంది. దీని అత్యధిక కోవలెన్సీ 4.
* బెరీలియం, అల్యూమినియంతో కర్ణ సంబంధాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది.
* Be, Al మూలకాలు రెండింటికీ ఒకే EN విలువ (1.50) ఉంటుంది.
* గాఢ HNO3 తో Be, Al రెండూ క్రియారహితమవుతాయి.
* గాఢ HNO3లో ముంచడం వల్ల ఒక లోహం దాని స్వభావ సిద్ధ రసాయన చర్యాశీలతను కోల్పోవడాన్ని క్రియారాహిత్యం అంటారు.
* Be, Al మూలకాల కార్బైడ్లు నీటితో చర్య జరిపి మీథేన్‌ను ఇవ్వటం వల్ల వీటిని మిథనైడ్‌లు అని అంటారు.
* IIA గ్రూపు మూలకాల పరమాణు వ్యాసార్ధం, పరమాణు పరిమాణాలు పైనుంచి కిందికి వెళ్లేకొద్దీ పెరుగుతాయి.
* IIA గ్రూపు మూలకాల అయనీకరణ శక్తి విలువలు పైనుంచి కిందికి వెళ్లేకొద్దీ (పరమాణు పరిమాణం పెరగడం వల్ల) తగ్గుతాయి.
* Be నుంచి Ra వరకూ పరమాణు పరిమాణం పెరుగుదలతో రుణ విద్యుదాత్మక విలువలు తగ్గుతాయి.
* IA గ్రూపు (క్షార లోహాలు) మూలకాల ద్రవీభవన, బాష్పీభవన స్థానాల కంటే IIA గ్రూపు (క్షారమృత్తిక లోహాలు) మూలకాల ద్రవీభవన, బాష్పీభవన స్థానాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.

 

రసాయన ధర్మాలు

క్షార మృత్తిక లోహాలు అత్యంత చురుకైనవి.
 

O2తో చర్య: ఈ మూలకాలన్నీ ఆక్సిజన్‌లో మండి ద్విగుణాత్మక సమ్మేళనాలను ఇస్తాయి. 
Be మాత్రం మోనాక్సైడ్‌ను ఇస్తుంది.
2 Be + O22BeO                 Ba పెరాక్సైడ్‌ను ఇస్తుంది.
Ba + O2BaO2.                    మిగిలినవి మోనాక్సైడ్లు, పెరాక్సైడ్లను ఇస్తాయి.

 

H2తో చర్య: క్షార మృత్తిక లోహాలు హైడ్రోజన్‌తో చర్యలో పాల్గొని (MH2) అనే సాధారణ ఫార్ములా ఉండే హైడ్రైడ్లను ఇస్తాయి. ఈ హైడ్రైడ్ల అయానిక స్వభావం కిందివిధంగా ఉంటుంది.
BeH2 <            MgH2 < CaH2 < SrH2 < BaH2
(సంయోజనీయ                                            (అయానిక స్వభావం)
స్వభావం)            
హాలోజన్లతో చర్య: క్షార మృత్తిక లోహాలు హాలోజన్లతో చర్య జరిపి MX2 అనే సాధారణ ఫార్ములా ఉండే హాలైడ్లను ఏర్పరుస్తాయి.
* నీటిలో వీటి ద్రావణీయత పరమాణు సంఖ్య పెరుగుదలతోపాటు తగ్గుతుంది.
* BeF2 చాలా ఎక్కువగా కరుగుతుంది. మిగిలిన గ్రూపు మూలకాల ఫ్లోరైడ్‌లన్నీ నీటిలో కరగవు.

 

నీటితో చర్య: నీటితో క్షార మృత్తిక లోహాల చర్యాశీలత, వాటి పరమాణు సంఖ్య పెరుగుదలతోపాటు పెరుగుతుంది.
* బెరీలియం వేడి నీటితో కూడా చర్య జరపదు. మెగ్నీషియం చల్లటి నీటితో చర్య పరపదు కానీ, వేడి నీటిని విఘటనం చెందిస్తుంది.
Mg + 2H2O Mg (OH)2 + H2
* మిగిలిన మూలకాలు చల్లటి నీటితో చర్య జరుపుతాయి.

 

మెగ్నీషియం సంగ్రహణం: మాగ్నసైట్‌ను అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద వేడి చేస్తే లభించే మెగ్నీషియం ఆక్సైడ్ (MgO)ను కార్బన్, క్లోరిన్‌తో చర్యనొందిస్తే MgCl2 ఏర్పడుతుంది. ఈ మెగ్నీషియం క్లోరైడ్‌ను విద్యుత్ విశ్లేషణ చేస్తే Mg లోహం ఏర్పడుతుంది.
 

ఉపయోగాలు: బెరీలియంను నియాన్ దీపాల్లో ఎలక్ట్రోడుల తయారీకి వాడతారు. Cu ను మిశ్రమ లోహాల తయారీలో వాడతారు.
* మెగ్నీషియంను 'మాగ్నాలియం' లేదా 'ఎలక్ట్రాన్' లాంటి మిశ్రమ లోహాల తయారీలో వాడతారు. కొన్ని లోహ నిష్కర్షణల్లో 'డీ ఆక్సిడైజర్‌'గా ఉపయోగపడుతుంది.
* కాల్షియంను Be, Cr, Th మొదలైన వాటి తయారీలో; పెట్రోలియం నుంచి సల్ఫర్‌ను వేరుచేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.

 

CaO తయారీ: కాల్షియం ఆక్సైడ్‌ను 'క్విక్ లైమ్' అంటారు. సున్నపు రాయిని భస్మీకరణం చేస్తే, CaO ఏర్పడుతుంది.
CaCO3
  CaO +CO2
* సున్నపు రాయిని అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద భస్మీకరణం చేస్తే, కాల్షియం సిలికేట్ (CaSiO3) ఏర్పడుతుంది.
సున్నపురాయికి సజల H2SO4ను కలిపి, ద్రావణాన్ని గాఢ పరిస్తే, జిప్సం ఏర్పడుతుంది.
CaCO3 + H2SO4CaSO4 + H2O + CO2
CaSO4 + 2H2O
 CaSO4 . 2H2O
                                                     జిప్సం
ఉపయోగాలు: CaO ను మోర్టార్, సిమెంట్, గాజు, కాల్షియం క్లోరైడ్‌ల తయారీకి ఉపయోగిస్తారు.
* సున్నపురాయి, బంకమన్నును కలిపి వేడిచేస్తే, 'హైడ్రాలిక్ మోర్టార్' వస్తుంది. దీన్ని విరంజనకారిగా, యాంటీ సెప్టిక్‌గా ఉపయోగిస్తారు.
* 1 భాగం తడిసున్నం, 3 భాగాలు ఇసుక, నీరు బాగా కలిసి ఉన్న మిశ్రమాన్ని 'లైమ్ మోర్టార్' అంటారు. దీనికి సిమెంట్‌ను కలిపితే 'సిమెంట్ మోర్టార్ అంటారు. ఈ సిమెంట్ మోర్టార్‌ను భవన నిర్మాణాల్లో ఉపయోగిస్తారు.
* CaCO3 సిమెంట్, వాషింగ్ సోడా, గాజు తయారీల్లో ఉపయోగిస్తారు.

 

కాల్షియం సల్ఫేట్: ప్రకృతిలో కాల్షియం సల్ఫేట్ జిప్సం (CaSO4. 2H2O) గా లభిస్తుంది. దీన్ని
120-1300C వరకు వేడిచేస్తే, 'ప్లాస్టర్ ఆఫ్ ప్యారిస్' లభిస్తుంది.
* CaSO4.1/2
H2O ను ప్లాస్టర్ ఆఫ్ ప్యారిస్ అంటారు.
* CaSO4 లేదా ప్లాస్టర్ ఆఫ్ ప్యారిస్‌ను మూసల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
* వైద్యరంగంలో విరిగిన ఎముకలను సరైన స్థానంలో అమర్చడానికి, దంత వైద్యం, ఆట బొమ్మల తయారీలోనూ వాడతారు.
*జిప్సంను సిమెంట్ తయారీలో, వడపోత కాగితాలను స్వేదనం చేయడానికి వాడతారు.

 

జీవశాస్త్రంలో మెగ్నీషియం, కాల్షియంల ప్రాధాన్యం

 : జంతు కణాల్లో  అయాన్ల గాఢత ఎక్కువగా ఉంటుంది.
* ఫాస్ఫో హైడ్రోలేజ్‌లు, ఫాస్ఫోట్రాన్స్‌ఫరేజ్‌లు లాంటి ఎంజైమ్‌లలో
 ఉంటుంది. ఈ ఎంజైమ్‌లు ATP చర్యలో పాల్గొని శక్తిని విడుదల చేస్తాయి.  , ATP తో సంశ్లిష్టాన్నిస్తుంది.
* చెట్లలోని ఆకుపచ్చ పదార్థమైన క్లోరోఫిల్‌లో
 ఒక ఘటక పదార్థం.
 : ఎముకల్లో, దంతాల్లో   అయాన్ అపటైట్ [Ca3(PO4)2] రూపంలో ఉంటుంది. దంతాలపై ఉండే పింగాణి పూత - ఫ్లోరాపటైట్ [3Ca3(PO)2.CaF2]
* రక్తం గడ్డ కట్టడానికి, గుండె క్రమంగా కొట్టుకోవడానికి, కండరాలు ముడుచుకు పోవడానికి కూడా   అయాన్లు తోడ్పడతాయి.

Posted Date : 15-10-2020

గమనిక : ప్రతిభ.ఈనాడు.నెట్లో వచ్చే ప్రకటనలు అనేక దేశాల నుండి, వ్యాపారస్తులు లేదా వ్యక్తుల నుండి వివిధ పద్ధతులలో సేకరించబడతాయి. ఆయా ప్రకటనకర్తల ఉత్పత్తులు లేదా సేవల గురించి ఈనాడు యాజమాన్యానికీ, ఉద్యోగస్తులకూ ఎటువంటి అవగాహనా ఉండదు. కొన్ని ప్రకటనలు పాఠకుల అభిరుచిననుసరించి కృత్రిమ మేధస్సు సాంకేతికతతో పంపబడతాయి. ఏ ప్రకటనని అయినా పాఠకులు తగినంత జాగ్రత్త వహించి, ఉత్పత్తులు లేదా సేవల గురించి తగిన విచారణ చేసి, తగిన జాగ్రత్తలు తీసుకొని కొనుగోలు చేయాలి. ఉత్పత్తులు / సేవలపై ఈనాడు యాజమాన్యానికి ఎటువంటి నియంత్రణ ఉండదు. కనుక ఉత్పత్తులు లేదా సేవల నాణ్యత లేదా లోపాల విషయంలో ఈనాడు యాజమాన్యం ఎటువంటి బాధ్యత వహించదు. ఈ విషయంలో ఎటువంటి ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలకీ తావు లేదు. ఫిర్యాదులు తీసుకోబడవు.

 

పేపర్ - II

పాత ప్రశ్నప‌త్రాలు

 

విద్యా ఉద్యోగ సమాచారం

 

నమూనా ప్రశ్నపత్రాలు

 

లేటెస్ట్ నోటిఫికేష‌న్స్‌